🔸 بخشهایی از تاریخ معاصر ترکیه به بهانۀ مرور یک کتاب 🔸
ترکیه تاریخی مملو از منازعه دارد. از همان ابتدا، پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، وقتی تحت تاثیر تب غالب ملیگرایی، قومیتهای دیگر مثل کرد و ارمنی نادیده گرفته میشوند و کشوری به نام «ترکیه» شکل میگیرد ناهمخوانی آغاز میشود.
 |
| دیروز و امروز یک ملت، نوشته کرم اوکتم ۲۰۱۱، ترجمه احمد موثقی و شیوا علیزاده، انتشارات دنیای اقتصاد ۱۳۹۵ |
کرم اوکتم، استاد دانشگاه آکسفورد، تاریخ ترکیه را در «دیروز و امروز یک ملت» مانند کابوسی کشدار و بیپایان روایت میکند. دهههای نخست کشور صرف نوعی جامعهسازی تک حزبی منطبق بر ارزشهای کمالیستی (ارزشهای مصطفی کمال آتاتورک) و تعریف شهروند درجه اول یعنی ترک مسلمان سنّی (عموماً حنفی مذهب) میشود. گردانندگان، نظامی هستند و طی چندین دهه در ساختار قدرت ریشه دواندهنداندااند و خود را نگهبان ترکیهی سکولار میدانند. مهمترین تِم کتاب اوکتم پیگیری نزاع بین دولت نگهبان و دموکراسی ناقص موجود در قانون اساسی است. منظور نویسنده از دولت نگهبان یا دولت پنهان یا دولت عمیق در ترکیه مجموعهای از روابط قدرت بین ارتش و قضات است که اگرچه لزوماً رسمی نیست اما بسیار سرونوشتساز و تعیینکننده است.
برای بیان شدت منازعه و قدرت دولت نگهبان در ترکیه کافیست به همین حقیقت توجه کنیم که در نیمهی دوم قرن بیستم تقریبا 5 بار در این کشور کودتای نظامی میشود!
 |
| عدنان مندرس، ۱۸۹۹ - ۱۹۶۱ |
در میانۀ قرن بیستم با افول مختصر شعارها و ارزشهای کمالیستی امکان بروز حکومتی چندحزبی اگرچه هنوز با احزابی نه چندان قدرتمند به وجود آمد. عدنان مِندِرس که خود پیشتر عضویت حزب جمهوری خواه خلق – حزبی که آتاتورک خود تاسیس کرده بود - را در کارنامه داشت در سال 1945حزبی تشکیل داد به نام حزب دموکرات و در کمتر از 5 سال با کسب بیشترین تعداد کرسی در پارلمان به عنوان اولین رئیس دولتی که برگزیده شد که با رای مردم انتخاب میشود.
 |
| جزیرۀ یصی Yassiada، دریای مرمره، جنوب شرقی استانبول |
 |
| جزیرهی یصی چندان از مجموعه جزایر پرینس (بویوکآدا و ...) که مقصدی آشنا برای توریستهای استانبول است دور نیست. جزیرهی یصی از سال ۲۰۱۳ رسماً با نام «جزیرۀ دموکراسی و آزادی» خوانده میشود. |
اما دولت نگهبان گردش قدرت را برنتافت و مخالفت چپها را به سمت عدنان مندرس که خود زمیندار بود و اتحادی الهامبخش از طبقات اجتماعی مختلف در دولتش ساخته بود هدایت کرد و در 1960 سرانجام مستقیم وارد عمل شد و پس از کودتای نظامی دولت را تحتالحفظ به جزیرهی یصی (Yassıada) برد، فعالیت حزب دموکرات را متوقف کرد و پس از برگزاری دادگاهی نمایشی نخست وزیر را همراه با وزیر امور خارجه و وزیر اقتصاد پس از برگزاری دادگاهی نمایشی همانجا در جزیره اعدام کرد و ژنرال کودتاچی جمال گورسیل خود به مدت شش سال رئیس دولت شد.
چند سال پس از فرونشستن وحشت کودتا سوسیالیستها در سال 1965 به مجلس و دولت راه یافتند اما بخت با ایشان هم یا نبود. در سال 1971 دوباره کودتا شد. دولت نگهبان در سرتاسر دهههای 1950 تا 1970 در اتحادی پنهان با ارتش و بروکراسی، سیاستها را در سطوح مختلف دستکاری میکرد و از خشونتهای تودهای برای بیثبات کردن حکومتها بهره میگرفت. به گفتۀ اوکتم بدون در نظر گرفتن نقش دولت نگهبان امکان فهم تحولات نیم قرن اخیر ترکیه وجود ندارد.
ادامه داد
